Niewielu jest malarzy, którzy w karierze skróconej przez wojnę potrafili przekształcić przedstawienie świata zwierząt w tak spójny język duchowy. Franz Marc należy do tego wąskiego grona. Jako centralna postać niemieckiego ekspresjonizmu i współzałożyciel ruchu Blaue Reiter uczynił konia, jelenia i krowę bohaterami malarstwa, w którym kolor staje się nośnikiem znaczenia. Jego płótna, o wyrazistych barwach i uproszczonych formach, należą dziś do kamieni milowych sztuki nowoczesnej początku XX wieku. Ten artykuł proponuje rzeczowy i udokumentowany przegląd jego życia, wpływów oraz kilku najbardziej znaczących dzieł.
Franz Marc, droga krótka i intensywna
Franz Marc urodził się 8 lutego 1880 roku w Monachium, w środowisku, któremu sztuka nie była obca: jego ojciec, Wilhelm Marc, był malarzem pejzaży. Po tym, jak przez pewien czas rozważał studia teologiczne i filozoficzne, młody człowiek zwrócił się ku malarstwu i na przełomie wieków uczęszczał do Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Podróże odegrały istotną rolę w jego kształceniu, zwłaszcza pobyty we Francji, gdzie odkrył malarstwo, które w owym czasie rewolucjonizowało Europę.
Jego właściwa kariera była krótka. To przede wszystkim od końca pierwszej dekady i na początku lat dziesiątych XX wieku Franz Marc wypracował osobisty styl, zanim pierwsza wojna światowa gwałtownie przerwała jego pracę. Zmobilizowany, zginął 4 marca 1916 roku pod Verdun, w wieku trzydziestu sześciu lat. To przedwczesne odejście nie przeszkodziło jego twórczości wywierać trwałego wpływu: niemieckie i międzynarodowe kolekcje publiczne przechowują dziś kilka z jego najsłynniejszych płócien.
Blaue Reiter i wpływy epoki
Nie sposób zrozumieć Franza Marca bez umieszczenia go w artystycznym wrzeniu jego czasów. Jego wczesne dzieła noszą znamiona impresjonizmu i postimpresjonizmu, a przykład Vincenta van Gogha należy do tych, które trwale odcisnęły na nim piętno intensywnością koloru i ekspresyjnością pociągnięcia pędzla. W Monachium jego spotkanie z malarzem Augustem Macke zawiązało decydującą przyjaźń, opartą na wymianie myśli o kolorze i o malarskiej nowoczesności.
W 1911 roku Franz Marc połączył siły z Wassilym Kandinskym, aby założyć Blaue Reiter, „Błękitnego Jeźdźca”, jedno z głównych ognisk niemieckiego ekspresjonizmu. Grupa wydała almanach zawierający teksty i reprodukcje oraz broniła duchowej koncepcji sztuki, otwartej na sztukę ludową, na sztukę dzieci i na tradycje pozaeuropejskie. Marc interesował się ponadto poszukiwaniami formalnymi swojej epoki, od kubizmu po futuryzm, a także grą kolorów orfizmu ucieleśnionego przez Roberta Delaunaya. Te inspiracje zasilały twórczość, w której konstrukcja geometryczna i wibracja chromatyczna odpowiadają sobie nawzajem.
Kolor i zwierzę jako język
Najbardziej rozpoznawalna cecha Franza Marca wynika z jego sposobu umieszczania zwierzęcia w sercu malarstwa. U niego koń, tygrys, jeleń czy krowa nie są zwykłymi malowniczymi motywami: ucieleśniają one formę niewinności i harmonii z naturą, czystość, którą artysta chętnie przeciwstawiał złożoności ludzkiego świata. Ta empatia wobec królestwa zwierząt nadaje jego płótnom wymiar kontemplacyjny, czasem niemal mistyczny.
Do tej wizji dochodzi refleksja nad symboliczną wartością kolorów. Franz Marc sformułował odpowiedniości między tonami a cechami duchowymi, wiążąc na przykład błękit z wymiarem poważnym i duchowym, żółć z łagodnością i radością, czerwień z materią i jej ciężarem. Ta gramatyka chromatyczna, nie będąc sztywnym systemem, rzuca światło na wewnętrzną logikę wielu dzieł: kolor nie opisuje w nich świata widzialnego, lecz wyraża jego wewnętrzny sens. Formy, uproszczone i wprawione w ruch, przedłużają to poszukiwanie, organizując powierzchnię niczym rytm.
Pod koniec życia Franz Marc doprowadził tę logikę dalej i zwrócił się ku malarstwu coraz bardziej abstrakcyjnemu, w którym formy zwierzęce niekiedy rozpuszczają się w grze barwnych płaszczyzn. Ta ewolucja świadczy o spójnej drodze, od realizmu początków po rodzącą się abstrakcję, której wojna nie pozostawiła mu czasu pogłębić.
Od dzieł emblematycznych po reprodukcje
Wśród dzieł, które najlepiej ucieleśniają sztukę Franza Marca, Wieża błękitnych koni zajmuje wyjątkowe miejsce. Namalowana w 1913 roku, ta monumentalna kompozycja gromadzi konie o głębokim błękicie w architekturze wzniesionej ku niebu, gdzie zwierzęca moc przeradza się w niemal duchowy poryw. Burzliwa historia tego obrazu, zaginionego podczas drugiej wojny światowej, umocniła jego status ikony i podsyciła przywiązanie publiczności do artysty.
Żółta krowa, wykonana w 1911 roku, ilustruje z kolei olśniewające użycie koloru, które charakteryzuje Marca. Zwierzę, uchwycone w skocznym ruchu, odcina się na tle pejzażu o żywych tonach, a żółta barwa rozwija tu dokładnie tę wartość łagodności i radości, którą malarz jej przypisywał. Te dwa często przywoływane dzieła same w sobie streszczają główne osie jego podejścia: centralność zwierzęcia, uproszczenie form i symboliczny ładunek koloru.
Temat koński, tak obecny w jego twórczości, powraca w kompozycjach takich jak Konie w spoczynku, dostępnej w reprodukcji dla tych, którzy pragną wprowadzić do domu ten świat barwnej pogody ducha. Taka reprodukcja pozwala zbliżyć się, w domowej skali, do wrażliwości malarza, którego oryginały są dziś pieczołowicie przechowywane w muzeach. Przedłuża ona w ten sposób, w prywatnej przestrzeni, kontemplację sztuki, która ponad sto lat po jej stworzeniu nie straciła nic ze swej siły oddziaływania. Twórczość Franza Marca pozostaje zaproszeniem do patrzenia na świat inaczej, przez pryzmat koloru, który stał się myślą.
Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Franza Marca.
