Alexis Simon Belle — portrecista dworu Stuartów na wygnaniu

Wśród francuskich portrecistów schyłku panowania Ludwika XIV i epoki regencji Alexis Simon Belle zajmuje miejsce szczególne. Działający w Paryżu i w Saint-Germain-en-Laye, był jednym z nadwornych malarzy dworu Stuartów na wygnaniu i potrafił nadać swoim modelom tę zarazem dostojną i zniuansowaną obecność, która cechuje wielki portret reprezentacyjny jego czasów. Jego nazwisko pozostaje dziś mniej znane niż nazwiska Rigauda czy Largillierre'a, jego współczesnych, lecz jego twórczość świadczy o pewnym opanowaniu warsztatu i o wrażliwości na oddanie tkanin, karnacji i póz, która w pełni zasługuje na uwagę miłośników sztuki. Ta strona proponuje prześledzenie jego drogi twórczej oraz przywołanie kilku dzieł, które pozwalają dziś na nowo go odkryć.

Portrecista w nurcie Wielkiego Stulecia

Alexis Simon Belle rodzi się w Paryżu w 1674 roku i tam umiera w 1734 roku. Należy do pokolenia malarzy ukształtowanych w ostatnich dekadach XVII wieku, gdy portret reprezentacyjny cieszył się we Francji ogromnym rozkwitem. Syn malarza, Jean-Baptiste'a Belle'a, dorasta w środowisku, w którym zawód przekazuje się i przyswaja w bezpośrednim kontakcie z pracownią. To rzemieślnicze pochodzenie, powszechne w owej epoce, tłumaczy zapewne wczesną dojrzałość jego wykształcenia oraz swobodę techniczną, jaką ujawni bardzo wcześnie.

Belle kształci się u Françoisa de Troy, jednego z wielkich paryskich portrecistów schyłku panowania Ludwika XIV, którego pracownia była istotnym ośrodkiem malarstwa portretowego. Od tego mistrza przejmuje wyczucie eleganckiej kompozycji, upodobanie do obszernych draperii oraz nieustanną dbałość o podobieństwo, nigdy nie poświęcając światowej postawy modela. W 1703 roku zostaje przyjęty do Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby — jest to instytucjonalne uznanie, które poświadcza aprobatę jego talentu przez rówieśników i otwiera mu dostęp do prestiżowej klienteli.

Jego działalność wpisuje się w okres przełomowy, między uroczystym klasycyzmem dobiegającego końca panowania Ludwika XIV a bardziej intymnymi odcieniami zapowiadającymi XVIII wiek. Belle potrafi lawirować między tymi wrażliwościami: jego portrety zachowują powagę reprezentacji, a jednocześnie pozwalają dostrzec, w spojrzeniu czy w postawie, cząstkę indywidualnej prawdy.

Malarz dworu Stuartów na wygnaniu

Potomność Alexisa Simona Belle'a jest ściśle związana z dworem Stuartów, który schronił się we Francji. Po Chwalebnej Rewolucji 1688 roku, która strąciła Jakuba II z tronu Anglii, zdetronizowana rodzina królewska osiadła w Saint-Germain-en-Laye, gdzie Ludwik XIV udzielił jej gościny. Wokół tego jakobickiego ogniska ukształtowała się niewielka społeczność wygnańców brytyjskich i irlandzkich, która — jak każdy dwór — potrzebowała utrwalić swoje oblicza dla pamięci i dla dynastycznej propagandy. Belle stał się jednym z najczęściej zapraszanych malarzy tego środowiska.

Wykonał między innymi portrety Jakuba Franciszka Edwarda Stuarta (1688–1766), syna Jakuba VII i II, znanego w historii jako „Stary Pretendent” i jakobicki pretendent do tronów Anglii, Szkocji i Irlandii. Te wizerunki, których liczne wersje i repliki krążyły, pełniły funkcję zarazem upamiętniającą i polityczną: podtrzymywały obraz zachowanej legitymacji i przypominały, w całej Europie, o sprawie dynastii pozbawionej swojego królestwa. Portret stawał się w ten sposób narzędziem wierności, rozpowszechnianym wśród stronników pozostałych wiernymi domowi Stuartów.

Ta rola portrecisty dworu na wygnaniu nadaje twórczości Belle'a szczególny wymiar historyczny. Jego płótna nie ograniczają się do przedstawiania twarzy: zachowują wizualną pamięć wykorzenionej wspólnoty, władzy zawieszonej i dynastycznej nadziei, która przetrwała kilka pokoleń, nigdy się nie ziściwszy.

Sztuka portretu reprezentacyjnego

Talent Alexisa Simona Belle'a rozwija się w pełni w portrecie reprezentacyjnym — gatunku wówczas ściśle skodyfikowanym, który jednak najlepszym mistrzom pozostawiał realny margines ekspresji. Jego modele są ujęci w wyważonych pozach, często popiersiowo lub do połowy postaci, z twarzą zwróconą ku widzowi lub lekko w trzech czwartych. Malarz szczególnie dba o oddanie materii: jedwabiu i aksamitu szat, refleksów haftów, miękkości karnacji. Ta dbałość o faktury, odziedziczona po francuskiej tradycji portretu, przyczynia się do zmysłowej obecności jego postaci.

Dwa dzieła dobrze ilustrują tę manierę i są dziś dostępne w reprodukcji. Portret mężczyzny siedzącego w czerwonym płaszczu i trzymającego list ukazuje wyczucie inscenizacji malarza: głęboka czerwień płaszcza porządkuje kompozycję i przyciąga wzrok, podczas gdy trzymany w ręku list wprowadza dyskretny szczegół narracyjny, sugerujący funkcję, korespondencję lub urząd postaci. Ten motyw trzymanego przedmiotu, częsty w ówczesnym portrecie, pozwalał zindywidualizować modela i przywołać jego stan czy troski.

Portret damy świadczy z kolei o finezji, z jaką Belle podchodził do portretu kobiecego. Tu akcent chętnie pada na elegancję stroju, wdzięk postawy i delikatność modelunku. Te dwa obrazy, dopełniające się nawzajem, dają trafne wyobrażenie o równowadze, jakiej malarz poszukiwał między dostojeństwem przedstawienia a uwagą poświęconą wyjątkowości każdej twarzy.

Odkryć na nowo Alexisa Simona Belle'a dzisiaj

Długo pozostający w cieniu bardziej znanych portrecistów, Alexis Simon Belle cieszy się dziś ponownym zainteresowaniem, wspieranym przez nową uwagę poświęconą historii dworu jakobickiego oraz obiegowi obrazów władzy na przełomie XVII i XVIII wieku. Jego portrety przechowywane są w kilku kolekcjach publicznych, gdzie sąsiadują z dziełami wielkich nazwisk jego epoki i pozwalają zmierzyć witalność francuskiej szkoły portretu.

Dla miłośnika sztuki, podobnie jak dla historyka, twórczość Belle'a oferuje podwójny walor: estetyczny — dzięki jakości wykonania i eleganckiej powściągliwości kompozycji; dokumentalny — dzięki świadectwu, jakie wnosi o społeczności wygnańców i o zwyczajach portretu w kulturze dworskiej. Reprodukcje jego obrazów pozwalają wprowadzić do własnego wnętrza tę cząstkę historii i wyrafinowania oraz przedłużyć, na ścianach współczesnego wnętrza, pamięć o sztuce portretu dziś zbyt rzadko przywoływanej. Odkryć na nowo Alexisa Simona Belle'a to zatem odnaleźć jedno z dyskretnych, lecz istotnych ogniw wielkiej francuskiej tradycji portretu.

Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Alexisa Simona Belle'a.