Christian Rohlfs zajmuje szczególne miejsce w historii malarstwa niemieckiego. Urodzony w 1849 roku, ukształtowany w tradycji dziewiętnastego wieku, był jednak jednym z tych artystów, którzy w wieku, w którym wielu poprzestaje na powielaniu wypracowanych formuł, potrafił rozwinąć swój język aż ku wybrzeżom ekspresjonizmu. Jego droga, przebiegająca przez naturalizm, impresjonizm, a następnie coraz swobodniejszą ekspresję koloru, czyni z niego postać przełomową, niezbędną do zrozumienia przejścia od malarstwa akademickiego do nowoczesności. Ten artykuł przypomina jego drogę twórczą, wybitne dzieła oraz miejsce, jakie zajmują jego pejzaże, dziś dostępne dla publiczności w formie reprodukcji.
Osobliwa droga ku ekspresjonizmowi
Christian Rohlfs urodził się 22 grudnia 1849 roku w Holsztynie, na północy Niemiec. Jego młodość naznaczyła ciężka choroba nogi, która na długo go unieruchomiła i odmieniła bieg jego życia. To po części podczas tej rekonwalescencji zwrócił się ku rysunkowi, zanim podjął kształcenie artystyczne. Studiował w szkole sztuk pięknych w Weimarze, wówczas ważnym ośrodku malarstwa niemieckiego, gdzie początkowo wpisał się w praktykę uważnej obserwacji natury.
Jego pierwsze dzieła należą do umiarkowanego naturalizmu, wkrótce zmienionego przez odkrycie impresjonizmu. Rohlfs interesuje się zmiennością światła, drganiem atmosfery, sposobem, w jaki pociągnięcie pędzla może oddać niestabilność widzialnego świata. Ta ciekawość już go nie opuszcza: daleki od zastygnięcia w jednej manierze, pozostaje wrażliwy na prądy przenikające sztukę europejską, od postimpresjonizmu po śmielsze poszukiwania w zakresie koloru. Ta otwartość intelektualna wyjaśnia, dlaczego w podeszłym wieku mógł jeszcze głęboko odnowić swoją twórczość.
Kolor i materia w sercu twórczości
Od początku lat 1900 malarstwo Rohlfsa stopniowo wyzwala się z opisu, by przedkładać intensywność barwną i ekspresję. Jego spotkanie ze środowiskiem artystycznym skupionym wokół kolekcjonera i mecenasa Karla Ernsta Osthausa, założyciela muzeum Folkwang w Hagen, odgrywa rolę decydującą: Rohlfs osiedla się w tym mieście w 1901 roku i znajduje w nim środowisko sprzyjające eksperymentowaniu. Kontakt z artystami wschodzącego pokolenia, wśród nich Emilem Nolde, zachęca go do dalszego pogłębiania autonomii koloru.
W wymiarze technicznym Rohlfs rozwija oryginalną praktykę, zwłaszcza w posługiwaniu się temperą i akwarelą. Pracuje z materią, skrobie ją, nakłada i zdejmuje kolor, uzyskując powierzchnie, na których światło zdaje się prześwitywać z wnętrza obrazu. To poszukiwanie nadaje jego kompozycjom rozpoznawalną fakturę, między przejrzystością a gęstością. Dzieła takie jak Poverty (Ubóstwo), datowane na 1919 rok, świadczą o wymiarze ekspresyjnym i ludzkim, który artysta potrafi ująć bez emfazy, samą tylko wymownością formy i tonu.
Temat u Rohlfsa nigdy nie jest jedynie dekoracyjnym pretekstem. Czy maluje architekturę, postać, czy motyw roślinny, stara się wydobyć z niego obecność, ładunek emocjonalny wykraczający poza samo podobieństwo. To właśnie owo napięcie między obserwacją a transpozycją stopniowo zbliża jego twórczość do ekspresjonizmu, ruchu, którego dzięki swojej swobodzie staje się jednym z najstarszych i najbardziej szanowanych przedstawicieli.
Pejzaże i zakorzenienie, od Weimaru do Hagen
Pejzaż stanowi jeden z wątków przewodnich twórczości Rohlfsa. Regiony, w których żył i pracował, od Turyngii wokół Weimaru po Westfalię wokół Hagen, karmią znaczną część jego dorobku. Zalesione wzniesienia, skraje lasów, ścieżki zapuszczające się w głąb wsi stają się motywami powracającymi, pretekstem do eksploracji koloru i światła. Dzieło takie jak The Road to Gelmeroda, odsyłające do wsi nieopodal Weimaru, ilustruje to przywiązanie do znajomych pejzaży, przemienionych spojrzeniem malarza.
W tym duchu obrazy takie jak Las czy Sosny na Ettersbergu, oferowane dziś w formie reprodukcji, ukazują sposób, w jaki Rohlfs podchodzi do natury. Ettersberg, wzgórze położone w pobliżu Weimaru, dostarcza motywu zalesionych wzgórz, na którym artysta może rozwinąć swoją paletę i pociągnięcie pędzla. Daleko od opisu topograficznego, widoki te przedkładają wrażenie całości, równowagę barwnych mas, rytm pni i koron drzew. Las, dawny motyw malarstwa niemieckiego, znajduje tu odczytanie zdecydowanie nowoczesne.
Te pejzaże mówią również o pewnym rozumieniu związku z miejscem. Rohlfs nie szuka egzotyki ani spektakularności; z bliskiego otoczenia czerpie materię ambitnego malarstwa. Ta oszczędność środków, ta wierność skromnym motywom traktowanym z wielką intensywnością, przyczyniają się do spójności jego twórczości i jej zdolności poruszania dzisiejszego widza.
Potomność najpierw utrudniona, potem uznana
Za życia Christian Rohlfs cieszy się rosnącym uznaniem, znaczonym wystawami i wyróżnieniami. Jego twórcza długowieczność pozwala mu przejść przez kilka przełomowych dekad sztuki europejskiej. Jednak ostatnie lata jego życia przyćmiewa niemiecki kontekst polityczny: pod reżimem narodowosocjalistycznym jego twórczość zostaje objęta kampanią przeciwko tak zwanej sztuce zdegenerowanej, a wiele jego obrazów usunięto z kolekcji publicznych. Artysta umiera w 1938 roku w Hagen, mieście, które towarzyszyło istotnej części jego kariery.
To zaćmienie było jedynie przejściowe. Uznanie Rohlfsa za jednego z pionierów niemieckiego ekspresjonizmu ugruntowało się w ciągu dwudziestego wieku, wsparte przez muzea i historyków sztuki wrażliwych na bogactwo i oryginalność jego podejścia. Jego zdolność łączenia głębokiej kultury malarskiej z późną odwagą wciąż budzi zainteresowanie zarówno miłośników, jak i badaczy.
Odkrywać Rohlfsa dziś to mierzyć, jak bardzo nowoczesność była także kwestią wytrwałości i cierpliwego odnawiania. Jego pejzaże, lasy i widoki wzgórz wokół Weimaru zachowują spokojną siłę, która szczególnie dobrze nadaje się do domowej kontemplacji. Reprodukcje jego dzieł dają zatem sposobność, by wprowadzić do własnego wnętrza cząstkę tej historii sztuki, między rygorem kompozycji a swobodą koloru.
Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Christiana Rohlfsa.
