Poznaj Tōshūsaia Sharaku: życie, styl i dziedzictwo artystyczne

Niewielu artystów pozostawiło tak głęboki ślad w tak krótkim czasie jak Tōshūsai Sharaku. Choć działał zaledwie przez około dziesięć miesięcy, między 1794 a 1795 rokiem, ten japoński grafik należy mimo to do najbardziej osobliwych postaci ukiyo-e — sztuki drzeworytu, która rozkwitła w epoce Edo. Jego portrety aktorów kabuki, o rzadkiej intensywności psychologicznej, wciąż fascynują miłośników i historyków sztuki. Za tym skupionym dziełem kryje się twórca, którego tożsamość pozostaje niepewna, co jedynie spotęgowało aurę otaczającą jego imię.

Zagadka historii sztuki

Tōshūsai Sharaku zajmuje szczególne miejsce w historii japońskiego drzeworytu, w dużej mierze dlatego, że o jego życiu wiadomo bardzo niewiele. Jego twórczość pojawia się nagle w 1794 roku, wydawana przez słynnego wydawcę z Edo, Tsutayę Jūzaburō, a następnie równie gwałtownie urywa się kilka miesięcy później. Żadnego dzieła nie przypisuje mu się ani przed tym okresem, ani po nim, co dało pożywkę niezliczonym spekulacjom na temat jego prawdziwej tożsamości.

Najczęściej wysuwana przez badaczy hipoteza utożsamia Sharaku z Saitō Jūrōbei, aktorem teatru nō w służbie pana prowincji Awa. Propozycja ta pozostaje jednak dyskusyjna i nie zyskuje jednomyślnej akceptacji. Wobec braku szczegółowych dokumentów z epoki imię Sharaku rozumiane jest dziś jako pseudonim artystyczny, o którym wciąż nie wiadomo, czy oznacza uznanego praktyka, czy osobowość wywodzącą się z zupełnie innego środowiska. Ta cząstka tajemnicy stanowi integralną część tego, jak odbierane jest jego dzieło.

Uderza kontrast między krótkością tej kariery a rozmiarem dorobku, który po niej pozostał. Sharaku przypisuje się około stu czterdziestu drzeworytów, powstałych w wyjątkowo krótkim czasie. Ta twórcza intensywność, w połączeniu ze zniknięciem równie nagłym jak pojawienie się, przyczynia się do uczynienia zeń jednej z najczęściej komentowanych zagadek sztuki japońskiej.

Ukiyo-e w epoce Edo

Aby zrozumieć dzieło Sharaku, trzeba je osadzić w kontekście epoki Edo, która trwa od 1603 do 1868 roku. W tym długim okresie stabilności politycznej pod rządami szogunatu Tokugawów w wielkich miastach — zwłaszcza w Edo, dzisiejszym Tokio — rozwija się wyrafinowana kultura miejska. To w tych warunkach rozkwita ukiyo-e, dosłownie „obrazy przepływającego świata”, sztuka zwrócona ku przyjemnościom i rozrywkom miejskiego życia.

Drzeworyty ukiyo-e były przedmiotami dostępnymi, produkowanymi seryjnie dzięki technice drzeworytu. Przedstawiały słynnych aktorów, kurtyzany, pejzaże lub sceny z życia codziennego i krążyły szeroko wśród miejskiej publiczności spragnionej nowości. Niezwykle popularny teatr kabuki stanowił jedno z ulubionych źródeł inspiracji: portrety aktorów, zwane yakusha-e, pełniły rolę porównywalną do dzisiejszych plakatów czy wizerunków gwiazd.

To właśnie w tym gatunku portretu aktorskiego wpisuje się Sharaku i to w nim wprowadza znaczącą zmianę. Tam gdzie wielu jego współczesnych dążyło do idealizowania rysów aktorów, on przyjmuje podejście bardziej bezpośrednie, uważne wobec osobliwości twarzy i wyrazu dramatycznych napięć. Jego twórczość prowadzi tym samym dialog z ustaloną tradycją, jednocześnie odróżniając się od niej spojrzeniem.

Portret aktorski według Sharaku

Najsłynniejszy wkład Sharaku to jego portrety w zbliżeniu, czyli ōkubi-e, które wyodrębniają twarz i popiersie aktora, by skupić uwagę na wyrazie. Wiele z tych drzeworytów wyróżnia się tłem posypanym miką — technika zwana kirazuri nadawała drugiemu planowi ciemny, mineralny blask, podkreślając obecność przedstawionej postaci. Ten kosztowny zabieg świadczy o ambicji wydawcy Tsutayi Jūzaburō wobec owych pierwszych serii.

To, co cechuje te portrety, to ich intensywność. Sharaku ujmuje swoje modele w postawach nabrzmiałych napięciem, często w chwili teatralnego gestu, i nie stara się zatrzeć ich wyrazistych rysów. Zmarszczone brwi, zaciśnięte szczęki, dłonie o naprężonych palcach oddają stan emocjonalny postaci wcielanych na scenie. Ta szczerość, w jego czasach niekiedy postrzegana jako mało pochlebna, dziś współtworzy nowoczesność, którą chętnie przypisuje się jego dziełu.

Warto przypomnieć, że drzeworyty te nie są portretami prywatnymi, lecz przedstawieniami aktorów w konkretnych rolach. Sharaku ukazuje nie tyle jednostkę, ile interpretację: aktora wcielającego się w postać, w danej sztuce. Ten wymiar tłumaczy teatralność póz i bogactwo wyrazu, które czynią z każdej planszy zarazem dokument o kabuki końca osiemnastego wieku i samodzielne dzieło sztuki.

Dzieła, które przetrwały próbę czasu

Wśród drzeworytów przypisywanych Sharaku znajduje się portret aktora Nakamury Kumetarō II w roli Minato, żony Yury Hyōgonosuke — charakterystyczny przykład tego, jak artysta traktował role kobiece, zgodnie ze zwyczajem kabuki grane przez aktorów mężczyzn. Ten rodzaj przedstawienia ilustruje zdolność Sharaku do oddania wdzięku postaci przy zachowaniu precyzji obserwacji, która stanowi jego znak rozpoznawczy.

Inne kompozycje przedłużają tę eksplorację repertuaru teatralnego. Portret aktora Matsumoto Yonesaburō, ukazanego w roli Shinobu pozującej jako kurtyzana Kewaizaka no Shōshō w sztuce przywołującej splot opowieści o zemście, świadczy o upodobaniu Sharaku do ról złożonych, w których aktor sam gra postać przebierającą się za kogoś innego. Portret aktora Iwai Hanshirō IV z kolei ilustruje uwagę, jaką artysta poświęcał wielkim postaciom sceny swojego czasu. Te dwa dzieła, dostępne w reprodukcji, pozwalają możliwie najbliżej przyjrzeć się graficznej sile i wyrazowej subtelności jego sztuki.

Mimo swej krótkości kariera Tōshūsaia Sharaku trwale zaznaczyła się w historii drzeworytu. Długo traktowane z rezerwą w samej Japonii, jego dzieło zostało później odkryte na nowo i wysoko ocenione, zwłaszcza dzięki spojrzeniu zachodnich kolekcjonerów i historyków, urzeczonych jego wyrazową śmiałością. Dziś Sharaku uznawany jest za jednego z wielkich mistrzów portretu aktorskiego, a jego drzeworyty pozostają cennymi świadectwami kwitnącej kultury epoki Edo, a zarazem dziełami o zaskakującej aktualności.

Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Tōshūsaia Sharaku.