Brytyjski malarz drugiej połowy XIX wieku, John William Waterhouse zajmuje wyjątkowe miejsce w historii sztuki. Spadkobierca wielkiej tradycji akademickiej, a zarazem bliski wrażliwości prerafaelickiej, poświęcił swoją twórczość postaciom z antycznej mitologii, poezji i legend. Jego płótna, zaludnione rozmarzonymi bohaterkami i stworzeniami rodem z dawnych opowieści, wciąż urzekają szeroką publiczność. Niniejszy artykuł proponuje przyjrzeć się jego drodze, sztandarowym dziełom oraz cechom stylu, który przetrwał schyłek epoki wiktoriańskiej i rozkwitł aż do początku XX wieku.
Biografia rozpięta między Rzymem a Londynem
John William Waterhouse urodził się w Rzymie w 1849 roku. Oboje jego rodzice byli malarzami, dziecko dorastało więc w środowisku, w którym praktyka artystyczna była codzienną oczywistością. Te włoskie narodziny nie są bez znaczenia: miasto, bogate w antyczne dziedzictwo i arcydzieła renesansu, na trwałe przeniknęło wyobraźnię przyszłego artysty. Rodzina wróciła do Anglii, gdy był jeszcze młody, i to w Londynie kontynuował swoją edukację.
Waterhouse wstępuje do szkół Royal Academy of Arts, instytucji będącej wówczas centrum brytyjskiego życia artystycznego. Uczy się tam rysunku, kompozycji i opanowania klasycznych technik, rozwijając zarazem wyraźne upodobanie do tematów historycznych i mitologicznych. Od lat siedemdziesiątych XIX wieku regularnie wystawia w Royal Academy, a jego renoma buduje się stopniowo na przestrzeni kolejnych dekad. Uznany przez środowisko, zostaje wybrany członkiem tejże Akademii — instytucjonalne uwieńczenie, świadczące o jego miejscu w pejzażu artystycznym epoki.
Jego droga to droga artysty cierpliwego, wiernego bliskim mu tematom i uważnego na estetyczne przemiany swojej epoki. Pracuje do końca życia, mimo choroby, i umiera w Londynie w 1917 roku. Pozostawia po sobie zespół dzieł, który — po okresie względnego zapomnienia w ciągu XX wieku — odzyskał wielką przychylność publiczności i historyków sztuki.
Dzieła karmione poezją i mitologią
Nazwisko Waterhouse'a pozostaje nierozerwalnie związane z obrazem The Lady of Shalott, namalowanym w 1888 roku. Zainspirowane poematem Alfreda Tennysona płótno przedstawia bohaterkę opuszczającą swoją wieżę na łodzi, dryfującą ku Camelotowi i ku śmierci. Temat, wywodzący się z materii arturiańskiej, gromadzi wszystko, co charakteryzuje sztukę Waterhouse'a: literaturę jako punkt odniesienia, samotną bohaterkę uchwyconą w decydującym momencie oraz melancholijną atmosferę, której służy staranne traktowanie światła i odbić. Dzieło jest dziś jednym z najsłynniejszych w brytyjskim malarstwie XIX wieku.
Klasyczna mitologia dostarcza malarzowi kolejnego uprzywilejowanego repertuaru. Antyczne opowieści, metamorfoza i tajemnicza postać kobieca przenikają jego twórczość. Wśród jego wyrazistych płócien znajduje się Syrena, gdzie artysta nadaje kształt temu legendarnemu stworzeniu, na granicy świata ludzkiego i świata morskiego. Waterhouse rozwija tu swoje upodobanie do tematów, w których piękno zabarwia się niepokojem — motyw powracający w malarstwie schyłku wieku, gdzie kobieta fatalna i uwodzicielskie stworzenie zajmują znaczące miejsce.
Poprzez te tematy zapożyczone od Tennysona, Keatsa, Owidiusza czy z tradycji arturiańskiej Waterhouse nie poprzestaje na ilustrowaniu tekstów. Dąży do oddania emocji, stanu wewnętrznego — często stanu oczekiwania, pragnienia lub fatalizmu. Jego kompozycje przywiązują wielką wagę do naturalnej scenerii, ogrodów, stawów i kwiatów, które w pełni współtworzą atmosferę i przedłużają uczucia postaci.
Styl na styku prerafaelityzmu i akademizmu
Styl Waterhouse'a rozumie się na skrzyżowaniu kilku spuścizn. Często wiąże się go z ruchem prerafaelickim, z którym dzieli upodobanie do tematów literackich i średniowiecznych, postaci kobiecych oraz uwagi poświęconej naturze. Należy jednak do pokolenia późniejszego niż to, które tworzyli założyciele Bractwa Prerafaelickiego, a jego sztuka zachowuje solidne podstawy akademickie zdobyte w Royal Academy. To podwójne pochodzenie tłumaczy osobliwość jego sposobu malowania.
.jpg?width=1280)
Jego technika ewoluuje z czasem. Tam gdzie wczesne dzieła świadczą o drobiazgowym wykończeniu, jego pociągnięcie pędzla staje się swobodniejsze i bardziej wibrujące w płótnach dojrzałości, pod wpływem poszukiwań nad światłem i malarstwem plenerowym, które znamionują schyłek XIX wieku. Ta giętkość pędzla współtworzy rozmarzoną atmosferę jego obrazów, w których kontury niekiedy zlewają się z otaczającym światłem. Waterhouse pozostaje jednak przywiązany do klarowności kompozycji oraz ekspresyjności twarzy i postaw.
Jego twórczość sytuuje się zatem na styku epoki wiktoriańskiej i ery edwardiańskiej. Przedłuża tradycję narracyjną i symboliczną, otwierając się zarazem na bardziej nowoczesną wrażliwość w traktowaniu materii malarskiej. To pośrednie położenie, dalekie od bycia słabością, stanowi o bogactwie i spójności jego sztuki, rozpoznawalnej spośród wszystkich.
Dziedzictwo odkryte na nowo i rozpowszechniane przez reprodukcję
Po tym, jak w ciągu XX wieku został nieco zapomniany — w okresie, gdy wiktoriańskie malarstwo narracyjne uznawano za przestarzałe — Waterhouse doświadczył znacznego ponownego zainteresowania. Poświęcone mu wystawy i publikacje przyczyniły się do przewartościowania jego wkładu i ponownego umieszczenia go pośród najważniejszych malarzy swojej epoki. Jego świat, zarazem erudycyjny i przystępny, porusza dziś publiczność znacznie szerszą niż grono samych specjalistów.
To ponowne odkrycie w naturalny sposób przedłuża się w rozpowszechnianiu reprodukcji jego dzieł. Obraz Lamia - John William Waterhouse | Reprodukcja pozwala odnaleźć jedną z jego postaci inspirowanych poezją Keatsa, gdzie stworzenie pół-kobieta, pół-wąż w pełni ucieleśnia motyw dwuznacznego uwodzenia, tak bliski artyście. W sposób bardziej intymny Obraz Głowa modelki - John William Waterhouse | Reprodukcja ukazuje studium twarzy, odsłaniając cierpliwą pracę malarza nad rysami, wyrazem i spojrzeniem, które nadają jego postaciom obecność.
Wybrać reprodukcję Waterhouse'a to zaprosić do domu część tej wyobraźni karmionej mitami, poezją i legendami. Jego płótna zachowują — z dystansu stulecia — nienaruszoną zdolność do rozbudzania marzeń i stawiania pytań. Świadczą o momencie sztuki brytyjskiej, w którym kultura klasyczna, literatura i piękno spotykały się w tym samym poszukiwaniu sensu, i przypominają o trwałym miejscu, jakie John William Waterhouse zajmuje w historii malarstwa europejskiego.
Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Johna Williama Waterhouse'a.
