Śledzona dostawa 23 PLN · bezpłatna od 205 PLN

James Ensor: życie, styl i artystyczne dziedzictwo

Wyjątkowa postać sztuki belgijskiej, James Ensor zajmuje osobne miejsce w historii europejskiego malarstwa końca XIX wieku. Urodzony w Ostendzie w 1860 roku i zmarły w tym samym mieście w 1949 roku, stworzył dzieło niedające się zaszufladkować, na przemian intymne i prowokacyjne, w którym spotykają się dopracowane martwe natury, świetliste sceny marynistyczne i orszaki grymaszących masek. Długo niezrozumiany za życia, dziś uznawany jest za jednego z wielkich prekursorów awangard XX wieku. Ten artykuł proponuje kilka rzeczowych drogowskazów, pozwalających przybliżyć jego drogę twórczą, ulubione tematy oraz dziedzictwo, które po sobie pozostawił.

Dziecko Ostendy

James Ensor przychodzi na świat 13 kwietnia 1860 roku w Ostendzie, portowym mieście na wybrzeżu belgijskim, z którym pozostanie związany przez całe życie. Jego rodzina prowadzi sklep z pamiątkami i osobliwościami, gdzie sąsiadują ze sobą muszle, chińszczyzna, wachlarze i — przede wszystkim — maski karnawałowe. Ten domowy świat, łączący przedmioty egzotyczne z ludowymi bibelotami, trwale przenika jego wyobraźnię i dostarczy później jego malarstwu część najbardziej rozpoznawalnego słownika wizualnego.

Po początkowej nauce w Ostendzie Ensor studiuje w Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Brukseli na początku lat 80. XIX wieku. Zdobywa tam akademickie podstawy rysunku i malarstwa, lecz szybko oddala się od oficjalnego nauczania. Po powrocie do rodzinnego miasta pracuje głównie w pracowni urządzonej na poddaszu domu rodzinnego — w ciasnej przestrzeni, z której wyjdzie wiele jego najważniejszych kompozycji. Ta względna osiadłość, z dala od wielkich ośrodków, przyczynia się do ukształtowania dzieła głęboko osobistego, na marginesie paryskich mód.

Obraz Niebieskie butelki i kurczak - James Ensor | Reprodukcja
Obraz Niebieskie butelki i kurczak - James Ensor | Reprodukcja — reprodukcja Artem Legrand

Maski, szkielety i karnawał

Jeśli nazwisko Ensora spontanicznie kojarzy się z jakimś motywem, to właśnie z motywem maski. Od połowy lat 80. XIX wieku malarz mnoży przebrane twarze, grymaszące oblicza i wystrojone tłumy, odziedziczone zarazem po ostendzkim karnawale i po maskach sprzedawanych w rodzinnym sklepie. U niego maska nie jest zwykłym malowniczym akcesorium: staje się narzędziem krytyki społecznej, paradoksalnie ujawniając — poprzez ukrywanie — hipokryzję i próżność istot ludzkich. Spod szminki i przebrania przeziera gryząca satyra na mieszczańskie społeczeństwo jego czasów.

Do masek dochodzą szkielety, kolejny znak rozpoznawczy jego repertuaru. Ensor inscenizuje kości zasiadające przy stole, wystrojone, czasem zajęte żałośnie ludzkimi czynnościami. Ta ikonografia, czerpiąca z długiej nordyckiej tradycji tańca śmierci i vanitas, pozwala mu rozmyślać nad śmiertelnością, groteską i absurdem ludzkiej komedii. Śmierć nigdy nie jest tu czysto przerażająca: traktowana jest z chropawą ironią, zabarwioną czarnym humorem, która odróżnia Ensora od powagi wielu symbolistów jego epoki.

Don Kichot, James Ensor
„Don Kichot”, James Ensor — Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii

Tematy te znajdują swoje najambitniejsze sformułowanie w wielkiej kompozycji o gęstym i barwnym tłumie, w której malarz zagęszcza swą wizję ludzkości karnawałowej i zdanej na własne popędy. Paleta staje się tu żywsza, pociągnięcie pędzla swobodniejsze, a satyra bardziej dosłowna. To właśnie w tych dziełach z końca lat 80. XIX wieku krystalizuje się oryginalność Ensora, wbrew dominującemu naturalizmowi.

Między symbolizmem a ekspresjonizmem

James Ensor należy do pokolenia, które w Belgii dąży do głębokiego odnowienia języka malarskiego. W 1883 roku znajduje się wśród założycieli grupy XX, brukselskiego kręgu skupiającego artystów pragnących wymknąć się akademizmowi i swobodnie prezentować swoje poszukiwania. Ten kolektyw odgrywa decydującą rolę w upowszechnianiu sztuki nowoczesnej w Belgii, przyjmując zarówno twórców miejscowych, jak i gości z zagranicy. Ensor pokazuje tam dzieła często uznawane za śmiałe, które budzą niezrozumienie części krytyki, a niekiedy także jego własnych rówieśników.

Don Kichot, James Ensor
„Don Kichot”, James Ensor — Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii

Ensora zwykle wiąże się z symbolizmem, ze względu na jego upodobanie do alegorii, maski i duchowego ładunku jego obrazów. Ale jego traktowanie koloru, swoboda faktury i ekspresyjna gwałtowność czynią z niego również jednego z zapowiadających ekspresjonizm XX wieku. Dzięki tej granicznej pozycji wywiera wpływ na kolejne pokolenia, zwłaszcza na malarzy przywiązanych do bezpośredniego wyrazu emocji i deformacji form. Jego sztuka zasila w ten sposób potomność, która daleko wykracza poza granice Belgii.

Ensor jest także wybitnym grafikiem. Jego twórczość akwafortowa, obfita i pomysłowa, przedłuża w czerni i bieli zainteresowania jego malarstwa: fantastykę, groteskę, tłum i satyrę. Mierzy się w niej zwłaszcza z tematami literackimi, wśród których postać Don Kichota — wędrownego idealisty — daje podatny grunt jego wizjonerskiej wyobraźni. Oficjalne uznanie, długo odwlekane, w końcu nadchodzi: nobilitowany w 1929 roku, Ensor otrzymuje tytuł barona i doczekuje się potwierdzenia statusu mistrza jeszcze za życia.

Martwe natury i materia

Obraz Fantastyczna martwa natura - James Ensor | Reprodukcja
Obraz Fantastyczna martwa natura - James Ensor | Reprodukcja — reprodukcja Artem Legrand

Niekiedy sprowadza się Ensora do jego orszaków masek, zapominając, że był również malarzem uważnie przyglądającym się rzeczom zwyczajnym. Przez całą swoją karierę uprawia martwą naturę z wyostrzoną wrażliwością na światło i materię. Kwiaty, muszle, wyroby fajansowe, wiktuały i przedmioty codziennego użytku są tu obserwowane z wyraźną przyjemnością płynącą z gry refleksów i współbrzmień barw. Te kompozycje, bardziej intymne, świadczą o technicznym mistrzostwie, które tematy fantastyczne czasem przesłoniły w oczach szerokiej publiczności.

Martwa natura jest zresztą u niego gatunkiem przepuszczalnym: najbardziej znajome przedmioty mogą osuwać się ku dziwności, a nagromadzenie bibelotów odziedziczonych po ostendzkim sklepie chętnie wprowadza nutę niepokoju lub humoru. To właśnie owa równowaga między cierpliwą obserwacją rzeczywistości a skłonnością do osobliwości nadaje jego stołom i aranżacjom szczególny smak. Wśród dzieł należących do tego nurtu figurują zespoły takie jak Niebieskie butelki i kurczak czy Fantastyczna martwa natura, dziś oferowane w reprodukcji, które dobrze ilustrują ten dialog między tradycją gatunku a osobliwą wyobraźnią malarza.

Odkrywać na nowo Jamesa Ensora oznacza więc zgodę na utrzymanie razem dwóch często rozdzielanych stron: drobiazgowego obserwatora materii i wizjonera maskarad. Od sklepu z osobliwościami w Ostendzie po sale wielkich muzeów jego dzieło nieustannie stawia pytania o nasz stosunek do pozoru, śmiechu i śmierci. Ta sekretna spójność, kryjąca się pod pozorną różnorodnością tematów, tłumaczy trwałą fascynację, jaką wzbudza ten belgijski mistrz, uznawany dziś za jedno z żywych źródeł nowoczesności malarskiej.

Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Jamesa Ensora.

Poprzedni artykuł
Następny artykuł
Powrót do Gazeta

Zostaw komentarz

Pamiętaj, że komentarze muszą zostać zatwierdzone przed opublikowaniem.