Niewielu artystów tak pełnie ujmuje przełom, w którym Europa wkraczała w epokę nowoczesną, jak Francisco de Goya. Hiszpański malarz i grafik urodzony w połowie XVIII wieku przeżył panowanie Burbonów, inwazję napoleońską i pierwsze dekady romantyzmu — jako trzeźwy obserwator, ale i uczestnik życia dworu. Oficjalny portrecista, był zarazem badaczem mrocznych obszarów ludzkiej świadomości, zdolnym przechodzić od wdzięku kartonów do tapiserii ku najbardziej dojmującej czerni. Ten artykuł proponuje wyważoną wędrówkę przez jego życie, najważniejsze dzieła oraz ślad, jaki odcisnął na historii sztuki.
U źródeł hiszpańskiego mistrza
Francisco de Goya y Lucientes urodził się 30 marca 1746 roku w Fuendetodos, skromnej wiosce w Aragonii, zanim jego rodzina osiedliła się w Saragossie. To tam odebrał pierwsze wykształcenie, między innymi u malarza Joségo Luzána, a następnie zbliżył się do miejscowego środowiska artystycznego. Powinowactwo z rodziną Bayeu, zawarte poprzez ślub z Josefą Bayeu, siostrą malarza Francisca Bayeu, sprzyjało jego wejściu w liczące się kręgi. Jak wielu artystów swojego pokolenia, Goya spoglądał ku Włochom, gdzie przebywał pod koniec lat sześćdziesiątych XVIII wieku, zanim powrócił, by ugruntować swoją reputację w Hiszpanii.
Jego początki wyrastają z cierpliwej, zbiorowej pracy: Królewska Manufaktura Tapiserii Santa Bárbara zamawiała u niego kartony przeznaczone do dekoracji rezydencji królewskich. Kompozycje te, często pełne światła i ożywione scenami z życia codziennego, zdradzają już wyostrzony zmysł obserwacji oraz umiejętność uchwycenia niuansów społecznych. Otwierają one także przed Goyą drzwi dworu, gdzie jego awans będzie nieustanny.
Od królewskiego dworu ku wewnętrznemu mrokowi
Kariera Goi splata się z oficjalnymi zaszczytami. Przyjęty do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych San Fernando, zostaje malarzem królewskim, a następnie, u samego schyłku XVIII wieku, dostępuje tytułu pierwszego malarza komnaty. Poszukiwany portrecista arystokracji i rodziny królewskiej utrwala rysy swoich współczesnych ze szczerością, która — pod pozorem konwencji — często pozwala przeniknąć przenikliwą lekturę twarzy i władzy.
Ciężka choroba, około lat 1792–1793, znaczy decydujący przełom: Goya wychodzi z niej niemal całkowicie głuchy. To doświadczenie, choć nie czyni z niego udręczonego artysty, jakiego legenda niekiedy karykaturalnie utrwaliła, zbiega się z wyraźnym zwrotem jego sztuki ku introspekcji, satyrze i eksploracji mroku. W tym właśnie kontekście, pod koniec lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku, tworzy grafiki cyklu „Kaprysy” — zbiór rycin, w których krytyka społecznych przywar, przesądów i nadużyć splata się z niespokojną wyobraźnią. Okres napoleoński i hiszpańska wojna o niepodległość zasilają następnie dzieła nowej powagi, świadczące o przemocy jego czasów bez cienia pobłażliwości.
Dzieła, które pytają o człowieka
Nazwisko Goi pozostaje związane z obrazami o trwałej sile oddziaływania. „Maja naga” należy do jego najczęściej komentowanych płócien: leżąca postać kobieca o bezpośrednim spojrzeniu zrywa z kanonami mitologicznej nagości i afirmuje cielesną obecność bez ogródek, co tłumaczy szczególne miejsce, jakie zajmuje w historii malarstwa hiszpańskiego. Ta śmiałość, wyważona, lecz realna, ilustruje sposób, w jaki artysta potrafi przekraczać oczekiwania swoich zleceniodawców.
Na drugim krańcu jego drogi twórczej sytuują się kompozycje najbardziej wewnętrzne, których „Pies” jest jednym z najbardziej poruszających przykładów. Sprowadzony do małej zwierzęcej głowy wyłaniającej się z rozległej, nieokreślonej przestrzeni, obraz ten zafascynował nowoczesne spojrzenie swoją oszczędnością i otwartością na interpretację. Należy on do zespołu mrocznych dzieł, które Goya namalował wprost na ścianach swojego domu na obrzeżach Madrytu, zanim później przeniesiono je na płótno. Motyw czarów i zjawisk nadprzyrodzonych, obecny w kilku jego dziełach, przedłuża tę żyłę: sabat, nocne postacie i niepokojące orszaki oddają rozmyślanie o łatwowierności, lęku i mrocznych siłach zbiorowej wyobraźni.
Goya nie zapomina jednak o świecie pracy i trudu. Sceny poświęcone wysiłkowi, jak ta przedstawiająca kuźnię, ukazują ludzi uchwyconych w geście i w materii, z niemal rzeźbiarską mocą. Pociągnięcie pędzla staje się tu szerokie, dominuje cielesna energia, a wyczuwa się uwagę skierowaną ku zwykłym ludziom, zapowiadającą pewne troski nadchodzącego malarstwa realistycznego. Reprodukowane dzisiaj, obrazy te wciąż oferują bezpośredni dostęp do różnorodności jego świata, między społeczną powagą a plastyczną intensywnością.
Dziedzictwo zwrócone ku nowoczesności
Potomność uczyniła z Goi istotny kamień milowy między sztuką klasyczną a nowoczesną. Jego swoboda faktury, sposób nasycania koloru i sugerowania zamiast opisywania otworzyły drogi, które kolejne pokolenia z kolei zgłębiały. Romantycy rozpoznali w nim wrażliwość uwolnioną od reguł akademickich; później malarze wyczuleni na materię i ekspresję dostrzegli w nim prekursora własnych poszukiwań. Jego twórczość graficzna w szczególności trwale wpłynęła na sposób pojmowania ryciny jako przestrzeni refleksji i krytyki.
Wpływ ten wynika także z zasięgu jego tematów. Patrząc prosto w oblicze wojny, przesądu, władzy i samotności, Goya poszerzył pole tego, co malarstwo mogło powiedzieć o kondycji ludzkiej. Jego obrazy nie szukają pocieszenia: proponują wymagającą lekturę rzeczywistości, w której piękno sąsiaduje z niepokojem. To zapewne owo odrzucenie łatwej ozdoby tłumaczy ich trwały oddźwięk wśród miłośników sztuki, jak i historyków.
Osiadły w Bordeaux w ostatnich latach życia, Francisco de Goya zgasł tam w 1828 roku, z dala od dworu, na którym zbudował swoją reputację, lecz wciąż aktywny. Jego dzieło, przechowywane w przeważającej części w wielkich zbiorach hiszpańskich i międzynarodowych, pozostaje punktem odniesienia. Odkrywać je na nowo, poprzez studium lub wierną reprodukcję jego obrazów, to zmierzyć, jak dalece artysta zakorzeniony w swoim stuleciu potrafił samą siłą spojrzenia otworzyć drzwi malarstwa nowoczesnego.
Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Francisca de Goi.




