Przez długi czas pozostając w cieniu swoich przyjaciół Moneta, Renoira czy Degasa, Gustave Caillebotte zajmuje dziś uznane miejsce w nurcie impresjonizmu. Malarz haussmannowskiego Paryża i nowoczesnego życia, hojny mecenas swoich współczesnych, wypracował odrębny sposób malowania, w którym precyzja rysunku i śmiałość perspektyw prowadzą dialog ze światłem tak bliskim impresjonistom. Ten artykuł przedstawia jego drogę twórczą, analizuje najważniejsze dzieła i wyjaśnia przyczyny jego trwałego wpływu, aby lepiej zrozumieć, dlaczego jego obrazy wciąż przyciągają uwagę zarówno miłośników sztuki, jak i historyków sztuki.
Droga między paryską burżuazją a artystycznym powołaniem
Gustave Caillebotte rodzi się w Paryżu w 1848 roku, w zamożnej rodzinie, której fortuna pochodzi między innymi z dostaw tekstyliów dla wojska. Ta zamożność zapewnia mu niezależność materialną, która zaważy na jego artystycznej drodze: w odróżnieniu od kilku swoich towarzyszy, nigdy nie będzie musiał utrzymywać się ze sprzedaży swoich płócien. Po studiach prawniczych zwraca się ku malarstwu i uczęszcza do pracowni Léona Bonnata, zanim na początku lat 70. XIX wieku zostaje przyjęty do École des beaux-arts.
Jego spotkanie z kręgiem impresjonistów oznacza przełom. Odrzucony przez oficjalny Salon, Caillebotte dołącza do grupy niezależnych i od 1876 roku bierze udział w kilku ich wystawach. Jego pozycja społeczna pozwala mu odgrywać tam podwójną rolę: malarza i finansowego wsparcia. Kupuje dzieła swoich przyjaciół, przyczynia się do pokrycia kosztów wystaw i staje się jedną z organizujących postaci ruchu, w czasie, gdy ten wciąż z trudem zdobywa swoją publiczność.
Malarz nowoczesnego życia i perspektywy
Najbardziej oryginalny wkład Caillebotte'a wynika ze sposobu, w jaki przedstawiał współczesne miasto i pracę. Tam gdzie inni impresjoniści woleli pejzaże, ogrody czy sceny wypoczynku, on skupia się na nowo wytyczonych ulicach, metalowych mostach, mieszczańskich wnętrzach i gestach miejskiej pracy. Jego spojrzenie, karmione uważną obserwacją, nadaje jego kompozycjom niezwykłe napięcie, między drobiazgowym realizmem a pomysłowym kadrowaniem.
Cyklinujący parkiet, namalowany w 1875 roku, ilustruje tę ambicję. Płótno ukazuje trzech klęczących robotników, zajętych zeskrobywaniem podłogi w paryskim mieszkaniu przenikniętym bocznym światłem. Temat, zaczerpnięty ze świata pracy fizycznej, kontrastował z konwencjami Salonu, który odrzucił dzieło; jednak sposób ujęcia ciał, odblasków i perspektywy czyni je jednym z pierwszych wielkich obrazów, które nadały taką godność scenie miejskiego rzemiosła. Ta reprodukcja należy dziś do najczęściej poszukiwanych wizerunków artysty.
Paryska ulica w deszczowy dzień, namalowana w 1877 roku, przedłuża tę eksplorację nowoczesnego Paryża. Pod szarym niebem przechodnie z parasolami przecinają brukowane skrzyżowanie, uchwyceni w pozornie zwyczajnej chwili. Rozmach kompozycji, miejsce przyznane haussmannowskim fasadom oraz subtelna gra linii zbiegu świadczą o panowaniu nad przestrzenią, które niekiedy zbliża Caillebotte'a do poszukiwań rodzącej się fotografii, nigdy jednak nie rezygnując z malarskiej wrażliwości.
Portrety, ogrody i domowa intymność
Choć miasto zajmuje istotną część jego twórczości, Caillebotte poświęcił się także bardziej intymnym scenom, w których przebija codzienne życie jego rodziny i jego środowiska. Portrety bliskich, mieszczańskie wnętrza i widoki ogrodów stanowią spokojniejszy nurt jego twórczości, przy czym nie porzuca on jednak swojej uwagi dla efektów świetlnych i rygorystycznej budowy obrazu.
Portrety na wsi, namalowane w 1876 roku, należą do tego nurtu. Płótno gromadzi kilka kobiet z jego otoczenia, pochłoniętych lekturą lub szyciem, usadowionych w zielonej scenerii rodzinnej posiadłości w Yerres, na południowy wschód od Paryża. Miękkość kolorytu, oddanie tkanin i skupiona atmosfera sceny ukazują artystę zdolnego również uchwycić spokój letniego popołudnia. Oferowane w formie reprodukcji, dzieło to świadczy o różnorodności jego repertuaru, między obserwacją społeczną a rodzinną kroniką.
Te lata spędzone w Yerres, a później nad brzegami Sekwany w Petit-Gennevilliers, żywią ponadto jego zamiłowanie do wody, regat i ogrodnictwa, tematów, które podejmuje wielokrotnie. Zwłaszcza żeglarstwo rekreacyjne staje się pasją, której poświęca coraz większą część swojego czasu w ostatnim okresie życia.
Odkryte na nowo dziedzictwo i zapewniona spuścizna
Gustave Caillebotte umiera w 1894 roku w Petit-Gennevilliers, w wieku czterdziestu pięciu lat. Pozostawia po sobie niezwykłą kolekcję dzieł impresjonistycznych, które gromadził przez lata. Jego zapis na rzecz państwa francuskiego, obejmujący obrazy Moneta, Renoira, Pissarra, Cézanne'a, Degasa czy Maneta, wywołał zażarte spory wewnątrz oficjalnych instytucji, wciąż niechętnych, by przyjąć to malarstwo. Część zapisu została ostatecznie przyjęta i stanowi dziś kluczowy zbiór francuskich kolekcji publicznych.
Jego własne malarstwo natomiast długo pozostawało nieznane, po części dlatego, że niemal nie starał się go rozpowszechniać. Dopiero od połowy XX wieku historycy sztuki i wielkie muzea podjęli się ponownej oceny jego twórczości, uznawanej odtąd za oryginalną formalnie i za sposób łączenia realistycznego dziedzictwa z impresjonistyczną nowoczesnością. Zwłaszcza jego miejskie kompozycje są dziś cenione jako kamienie milowe w przedstawianiu nowoczesnego miasta.
To ponowne odkrycie tłumaczy odnowione zainteresowanie jego obrazami, których reprodukcje pozwalają wprowadzić do własnego domu precyzyjne i świetliste spojrzenie malarza znajdującego się na styku wielu tradycji. Od cyklinujących parkiet po rodzinne portrety, twórczość Caillebotte'a stanowi zarazem dokumentalne i wrażliwe świadectwo o społeczeństwie jego czasów oraz potwierdza należne mu miejsce wśród wielkich postaci francuskiego impresjonizmu.
Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Gustave'a Caillebotte'a.
