Poznaj Paula Gauguina: życie, styl i artystyczne dziedzictwo

Niewielu malarzy XIX wieku przyczyniło się do przeorientowania sztuki nowoczesnej w takim stopniu jak Paul Gauguin. Urodzony w Paryżu w 1848 roku i zmarły w Atuonie, na Markizach, w 1903 roku, zajmuje szczególne miejsce pomiędzy impresjonizmem, z którego się wywodzi, a awangardami XX wieku, które po części umożliwił. Jego poszukiwanie ekspresji uwolnionej od naśladowania rzeczywistości, upodobanie do czystego koloru i uproszczonych form, a także pobyty w Bretanii, a następnie w Polinezji, wyznaczają drogę, która wciąż zasila refleksję nad malarską nowoczesnością. Niniejszy artykuł proponuje wyważoną wędrówkę przez jego życie, styl i dziedzictwo.

Późna droga ku malarstwu

W przeciwieństwie do wielu sobie współczesnych Gauguin nie od młodości przeznaczył się do malarstwa. Po dzieciństwie spędzonym częściowo w Peru i latach w marynarce pracuje w środowisku paryskich finansów, między innymi jako agent przy urzędzie maklerskim. Zajęcie to zapewnia mu początkowo wygodną sytuację materialną i pozwala zgromadzić kolekcję dzieł impresjonistów, a jednocześnie amatorsko uprawiać malarstwo.

Kryzys giełdowy z początku lat 80. XIX wieku oraz rosnące pragnienie poświęcenia się sztuce skłaniają go do porzucenia tej kariery. Wybór jest ryzykowny i na trwałe zaważy na jego życiu rodzinnym i finansowym. Wystawia u boku impresjonistów i zbliża się do postaci takich jak Camille Pissarro, który go zachęca. To stopniowe przejście od statusu światłego amatora do artysty w pełni zaangażowanego świadczy o determinacji, która naznaczy całą jego drogę.

Kształtowanie się stylu: syntetyzm i kolor

To właśnie w Bretanii, w Pont-Aven, Gauguin wypracowuje zasady, które przyniosą mu sławę. W dialogu z młodymi malarzami, wśród nich z Émile'em Bernardem, uczestniczy w narodzinach maniery, którą krytyka określi mianem syntetyzmu i kloazonizmu: płaskie plamy koloru obwiedzione wyraźnymi konturami, uproszczenie form i odrzucenie samej tylko optycznej wierności motywowi. Malarstwo nie jest tu już zapisem ulotnego wrażenia, jak u impresjonistów, lecz konstruowaniem obrazu nasyconego znaczeniem.

Tej ewolucji towarzyszą niekiedy napięte kontakty z innymi artystami. Pobyt, jaki Gauguin spędza u boku Vincenta van Gogha w Arles jesienią 1888 roku, dostarcza najbardziej znanego przykładu: krótkie i burzliwe współżycie kończy się zerwaniem. Poza anegdotą konfrontacje te zasilają wspólną refleksję nad kolorem, subiektywnością i symbolicznym wymiarem dzieła. Gauguin wynosi z nich przekonanie, że malarstwo powinno wyrażać wnętrze i pewną dozę tajemnicy, zamiast odtwarzać pozór.

Jego twórczość graficzna również rzuca światło na te poszukiwania. Arkusze studiów, takie jak Studies of a Cow [verso], A Man Leaning on a Wall with Five Other Studies czy Two Bearded Men Wearing Hats, and Five Other Studies [recto], ukazują rysownika uważnego w obserwacji, gromadzącego motywy i postaci na jednej stronie. Studia te przypominają, że chromatyczna śmiałość obrazów opiera się na cierpliwej praktyce rysunku i konstruowania form.

Podróże i polinezyjska wyobraźnia

Dążenie do sztuki bardziej pierwotnej i pragnienie sposobu życia oddalonego od społeczeństwa europejskiego prowadzą Gauguina ku odległym terytoriom. Po Bretanii i pobycie na Martynice dociera na Tahiti w 1891 roku, przebywa tam, wraca do Francji, po czym od 1895 roku wyjeżdża na stałe do Polinezji, osiedlając się ostatecznie na Markizach. Te przemieszczenia nie należą jedynie do porządku geografii: wyrażają poszukiwanie estetyczne i osobiste, nie wolne od idealizacji właściwych jego epoce, które historia sztuki bada dziś krytycznym spojrzeniem.

Dzieła powstałe w tych latach należą do najsłynniejszych w dorobku artysty. Łączą monumentalne kompozycje, nasycone barwy i ikonografię, w której splatają się sceny z życia codziennego, motywy roślinne i odniesienia duchowe. Wśród emblematycznych tematów tego okresu znajdują się przedstawienia tahitańskich postaci, o czym świadczą obrazy takie jak Dwie Tahitanki, oferowane w reprodukcji w naszym wyborze. Obrazy te, długo sprowadzane do egzotycznego odczytania, są dziś rozpatrywane w całej swej złożoności, pomiędzy inwencją formalną a kontekstem kolonialnym.

Również Bretania nie znika z jego twórczości. Sceny wiejskie, takie jak ta przywołana w Pastuchu świń, także dostępnym w reprodukcji, przypominają o przywiązaniu Gauguina do świata chłopskiego, który postrzegał jako bardziej autentyczny. Między francuską wsią a wyspami Pacyfiku jego malarstwo przenika ten sam wymóg: nadać kolorowi i formie samodzielną wartość ekspresyjną.

Dziedzictwo decydujące dla sztuki nowoczesnej

Wpływ Gauguina na malarstwo XX wieku jest znaczący. Jego użycie koloru nieopisowego i swoboda wobec tradycyjnej perspektywy otworzyły drogi, które z kolei zgłębiały ruchy takie jak fowizm i nabiści. Artyści następnego pokolenia, wyczuleni na uproszczenie form i symboliczny ładunek obrazu, znaleźli u niego decydujący precedens. Jego refleksja nad syntezą i ekspresją przyczyniła się w ten sposób do narodzin sztuki abstrakcyjnej i awangard.

Ta pośmiertna sława nie powinna przesłaniać cieni życia naznaczonego niepewnością, izolacją i wyborami osobistymi, dziś dyskutowanymi. Współczesna ocena Gauguina łączy uznanie dla jego wkładu formalnego z trzeźwym rozpatrzeniem jego stosunku do społeczności, które przedstawiał. Pod tym warunkiem jego twórczość zachowuje swoją aktualność: nie jako zastygły obraz, lecz jako przedmiot badania i dialogu.

Dla miłośnika sztuki odkrywanie Gauguina to podążanie nicią nowoczesności w trakcie jej kształtowania, od paryskiego środowiska impresjonistów po pracownie Pacyfiku. Nasze reprodukcje pozwalają zbliżyć się do tego malarskiego świata i docenić jego spójność, od bretońskich pejzaży po polinezyjskie postaci, w poszanowaniu drogi twórczej malarza, który trwale przemienił spojrzenie na kolor i formę.

Odkryj wszystkie reprodukcje obrazów Paula Gauguina.