Urodzony 28 lipca 1881 roku w Ostendzie i zmarły 23 listopada 1946 roku w Brukseli, Léon Spilliaert zajmuje wyjątkowe miejsce w sztuce belgijskiej początku dwudziestego wieku. Syn perfumiarza z Ostendy, w dużej mierze samouk, nie przeszedł żadnej drogi akademickiej ani nie przyłączył się do żadnego ukształtowanego ruchu. Z tej wolności narodziło się dzieło rozpoznawalne wśród wszystkich: nocne mariny, opustoszałe promenady, samotne latarnie i nawiedzone autoportrety, uchwycone w świetle, które zdaje się pochodzić z wnętrza. Jego wrażliwość, zarazem symbolistyczna i preekspresjonistyczna, czyni go jednym z wielkich samotników malarstwa nowoczesnego, którego intensywność wciąż porusza zarówno miłośników sztuki, jak i dekoracji.
Dziś można na nowo odkryć ten świat dzięki reprodukcjom obrazów Léona Spilliaerta, które oddają finezję jego papierów i głębię jego czerni.
Dziecko Ostendy, między morzem a bezsennością
Wszystko u Spilliaerta prowadzi z powrotem do Ostendy. Portowe miasto nad Morzem Północnym, jego plaże, długa promenada nadmorska i nabrzeże tworzą obsesyjną scenerię jego twórczości. Artysta bardzo wcześnie cierpi z powodu wątłego zdrowia: przewlekłej bezsenności, uporczywych dolegliwości żołądkowych. Z tych nieprzespanych nocy czyni tworzywo artystyczne. Spaceruje samotnie wzdłuż promenady i nabrzeża, gdy kurort jest opróżniony ze spacerowiczów, i przynosi z tych nocnych wędrówek wizje pustki, ciszy i oczekiwania.
To doświadczenie nocy w dużej mierze wyjaśnia tonację jego malarstwa. Wielkie ciemne płaszczyzny, perspektywy uciekające ku niepewnemu horyzontowi, mokre powierzchnie, w których odbija się światło latarni: wszystko to płynie z bezpośredniej, niemal fizycznej obserwacji opustoszałego brzegu morza. Spilliaert nie szuka malowniczości tradycyjnej mariny, z jej statkami i ożywionym niebem. Wyraża stan wewnętrzny — samotność, bezsenność, przytłumiony lęk — poprzez rzeczywisty pejzaż, ten swojego rodzinnego miasta, którego nigdy nie przestał przemierzać. Morze u niego prawie nigdy nie jest burzą ani spektaklem: jest nieruchomą przestrzenią, ciemną masą, która obramowuje pustkę i przedłuża ciszę spaceru.
Technika papieru zamiast oleju
Oryginalność Spilliaerta wynika także z jego środków. Tam gdzie tylu malarzy jego czasów pracuje na płótnie, on niemal wyłącznie preferuje papier. Jego ulubionymi narzędziami są laserunek z tuszu chińskiego, akwarela, gwasz, pastel i kredki; po olej sięga jedynie bardzo rzadko. Ten wybór nie jest wcale drugorzędny: określa sam charakter jego obrazów.
Tusz chiński, rozprowadzony laserunkiem, pozwala mu uzyskać aksamitne czernie i zniuansowane szarości, przejścia cienia, w których forma się rozpływa. Gwasz i pastel wnoszą głuche matowości, powierzchnie pozbawione połysku, które pochłaniają światło zamiast je odbijać. Kredka, użyta z powściągliwością, wprowadza tu chłodny odcień, tam dyskretny błysk. Ta oszczędność środków daje zawężoną paletę — głębokie czernie, nocne błękity, blade ochry, biele papieru — która nadaje całości dzieła jego jedność i powagę. Pociągnięcie często staje się płynne i ciągłe, podążając za rysunkiem perspektyw i krzywizną odbić.
Ta praca na papierze zbliża Spilliaerta do rysunku w równym stopniu co do malarstwa. Zresztą przez krótki czas współpracuje z brukselskim wydawcą Edmondem Demanem i obraca się w środowisku symbolistów, tworząc ilustracje w kręgu pisarzy takich jak Maurice Maeterlinck i Émile Verhaeren. Z tej bliskości z literaturą symbolistyczną jego sztuka zachowuje upodobanie do ciszy, do tego, co zasugerowane, do atmosfery raczej niż do opowieści.
Zawrót głowy i promenada: dwie wizje nocy
Dwa dzieła streszczają siłę tego świata. Pierwsze, „Zawrót głowy”, ukazuje jeden z najbardziej charakterystycznych motywów artysty: zawrotną perspektywę. Schody, poręcz, kompozycja, która się przechyla i wciąga spojrzenie w dół — Spilliaert buduje tu przestrzeń jak możliwy upadek. Poczucie utraty równowagi rodzi się z samej geometrii obrazu, z przyspieszonej ucieczki linii i z kontrastu między jasnymi strefami a otchłaniami cienia. To nie jest sceneria: to wrażenie, wrażenie usuwającego się gruntu, przełożone na formy i wartości. Szczegół można obejrzeć w reprodukcji Zawrotu głowy.
Drugie, „Promenada w Ostendzie z latarniami”, należy do wielkiego nurtu nocnych marin. Promenada rozciąga się, opustoszała, znaczona rzędem latarni, których światło pada na wilgotny grunt. Pusty deptak, niski horyzont, rytmiczne powtórzenie latarni: wszystko składa się na wrażenie zamieszkałej samotności. Sztuczne światło, odosobnione w nocy, staje się jedynym punktem odniesienia, niemal obecnością. To dzieło prowadzi dialog ze słynną „Promenadą nocą”, datowaną na 1908 rok, w której Spilliaert utrwalił już tę poezję nocnego nabrzeża. Reprodukcja Promenady w Ostendzie z latarniami pozwala docenić równowagę czerni i blasków.
Autoportrety i ewolucja twórczości
Zanim zaczął malować noc na zewnątrz, Spilliaert zgłębił tę wewnętrzną. Jego autoportrety z lat 1907-1908 należą do najsilniejszych obrazów w całej jego drodze. Uchwycony w lustrze, często nocą, o ściągniętych rysach twarzy, o nieruchomym spojrzeniu, artysta przedstawia się w nich jako postać nawiedzona, o rzadkiej egzystencjalnej intensywności. To nie są ćwiczenia z podobieństwa, lecz konfrontacje: bezsenny człowiek naprzeciw samego siebie, w ciszy uśpionego domu. Światło rzeźbi tam twarz, cień drąży oczodoły, a całość osiąga psychologiczną prawdę, która zapowiada ekspresjonizm, nigdy nie przyjmując jego przesady.
Ten napięty i lękliwy nurt nie potrwa wiecznie. Po latach dwudziestych twórczość Spilliaerta się uspokaja. Nocne morze i promenada stopniowo ustępują miejsca innym motywom: drzewom, lasom, spokojniejszej naturze, obserwowanej z niemal medytacyjną uwagą. Paleta się rozluźnia, lęk się rozwiązuje. Ta druga maniera, mniej znana niż noce Ostendy, świadczy o artyście, który przeszedł przez swoje obsesje, by dotrzeć do pogodniejszej strony swojej sztuki. Jedność jednak pozostaje: wszędzie ta sama oszczędność środków, ten sam zmysł ciszy, ten sam sposób pozwalania papierowi oddychać.
Życie z dziełem Spilliaerta
Przyjęcie reprodukcji Spilliaerta do domu to wprowadzenie nuty spokoju i głębi. Jego kompozycje, zbudowane na szerokich ciemnych płaszczyznach i kilku świetlistych akcentach, naturalnie współgrają z surowymi wnętrzami, z jasnymi ścianami, jak i z bardziej stonowanymi barwami. Szara, taupe lub granatowa ściana uwypukla gęstość jego czerni; biała ściana natomiast pozwala oddychać strefom papieru i podkreśla grafizm perspektyw.
Mariny takie jak „Promenada w Ostendzie z latarniami”, ze swoją horyzontalnością, znajdują miejsce nad sofą, konsolą lub wezgłowiem łóżka, gdzie przedłużają spojrzenie. Kompozycje pionowe, takie jak „Zawrót głowy”, pasują do wąskich odcinków ściany, w przedpokoju, na klatce schodowej lub w korytarzu, gdzie ich dynamika znajduje architektoniczny odzew. Światło ma znaczenie: te zrodzone z nocy dzieła źle znoszą bezpośredni blask i zyskują przy przytłumionym, muskającym świetle, które szanuje ich niuanse. Łagodne oświetlenie, u schyłku dnia, odsłania subtelność ich szarości i obecność latarni. Tak zawieszone, obrazy Spilliaerta nie tylko zdobią ścianę: instalują na niej atmosferę, tę cichych spacerów nad brzegiem Morza Północnego.
